पिप्रहवा येथील अवशेष दिल्लीतील लाडो सराई येथे आले

या बौद्ध अवशेषांच्या मायदेशी परत आणण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावणारे कला इतिहासकार नमन आहुजा, तुम्ही राजधानीत असाल तर कोणत्या गोष्टींसाठी वेळ काढला पाहिजे, याची त्यांची निवडक यादी शेअर करत आहेत.

दिल्लीतील लाडो सराई येथील किला राय पिथोरा येथील सांस्कृतिक संकुलात पवित्रतेची भावना व्यापून राहिली आहे. पुढील पाच महिन्यांसाठी, पूर्वी बंद असलेल्या गॅलरीच्या जागेत ‘द लाईट अँड द लोटस: रेलिक्स ऑफ द अवेकन्ड वन’ हे प्रदर्शन भरवण्यात आले आहे, ज्याचे संयोजन इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ हेरिटेजच्या सविता कुमारी आणि राष्ट्रीय संग्रहालयाच्या अबिरा भट्टाचार्य यांनी केले आहे. या ऐतिहासिक प्रदर्शनात दक्षिण आशियाई कला इतिहासाच्या विविध काळातील वस्तू एकत्र आणल्या आहेत, ज्यात उत्तर प्रदेशातील पिप्रहवा येथील स्तूप स्थळावरून उत्खननात सापडलेली रत्ने आणि शारीरिक अवशेषांचा प्रामुख्याने समावेश आहे.

१८९७ मध्ये, वसाहतकालीन इस्टेट व्यवस्थापक विल्यम क्लॅक्सटन पेप्पे यांनी पिप्रहवा येथे ‘इतरांपेक्षा अधिक प्रमुख असलेल्या एका ढिगाऱ्याचे’ उत्खनन केले आणि त्यांना एक मोठी दगडाची पेटी सापडली, ज्यात पाच पेट्या होत्या. त्या पेट्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणात हाडे आणि राख, सोन्याचे पत्रे आणि कोरलेली रत्ने होती. एका अवशेष पेटीवरील शिलालेखावरून हे बुद्धांचे अवशेष असण्याची शक्यता असल्याचे सिद्ध झाले. नंतर ते अनेक पक्षांमध्ये विभागले गेले; बहुतेक रत्ने कलकत्त्याच्या इंडियन म्युझियममध्ये गेली. पेप्पे यांना त्यांच्या शोधातील एक पंचमांश भाग स्वतःकडे ठेवण्याची परवानगी देण्यात आली.

जागृत झालेल्यांचे अवशेष : दिल्लीतील लाडो सराई येथील किला राय पिथोरा येथील सांस्कृतिक संकुलात पवित्रतेची भावना व्यापून राहिली आहे. पुढील पाच महिन्यांसाठी, पूर्वी बंद असलेल्या गॅलरीच्या जागेत ‘द लाईट अँड द लोटस: रेलिक्स ऑफ द अवेकन्ड वन’ हे प्रदर्शन भरवण्यात आले आहे, ज्याचे संयोजन इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ हेरिटेजच्या सविता कुमारी आणि राष्ट्रीय संग्रहालयाच्या अबिरा भट्टाचार्य यांनी केले आहे. या ऐतिहासिक प्रदर्शनात दक्षिण आशियाई कला इतिहासाच्या विविध काळातील वस्तू एकत्र आणल्या आहेत, ज्यात उत्तर प्रदेशातील पिप्रहवा येथील स्तूप स्थळावरून उत्खननात सापडलेली रत्ने आणि शारीरिक अवशेषांचा प्रामुख्याने समावेश आहे.

पेप्पे संबंध : १८९७ मध्ये, वसाहतकालीन इस्टेट व्यवस्थापक विल्यम क्लॅक्सटन पेप्पे यांनी पिप्रहवा येथे ‘इतरांपेक्षा अधिक प्रमुख असलेल्या एका ढिगाऱ्याचे’ उत्खनन केले आणि त्यांना एक मोठी दगडाची पेटी सापडली, ज्यात पाच पेट्या होत्या. त्या पेट्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणात हाडे आणि राख, सोन्याचे पत्रे आणि कोरलेली रत्ने होती. एका अवशेष पेटीवरील शिलालेखावरून हे बुद्धांचे अवशेष असण्याची शक्यता असल्याचे सिद्ध झाले. नंतर त्यांची अनेक पक्षांमध्ये विभागणी करण्यात आली; त्यातील बहुतेक रत्ने कलकत्त्याच्या इंडियन म्युझियममध्ये गेली. पेप्पे यांना त्यांच्या शोधातील एक पंचमांश भाग स्वतःकडे ठेवण्याची परवानगी देण्यात आली.

२०२५ च्या उन्हाळ्यात, सोथबीज हाँगकाँगने पेप्पे कुटुंबाच्या वाट्याच्या वस्तूंचा लिलाव जाहीर केला. परंतु जगभरातील बौद्ध आणि सांस्कृतिक समीक्षकांकडून तीव्र विरोध झाल्यानंतर, लिलाव थांबवण्यात आला. आता भारत सरकार आणि गोदरेज इंडस्ट्रीज ग्रुप यांच्यातील सार्वजनिक-खाजगी भागीदारीमुळे हे अवशेष भारतात परत आणले गेले आहेत.

रत्ने आणि पेट्यांबद्दल : गॅलरीच्या मध्यभागी, नोएडा-स्थित डिझाइन फॅक्टरी इंडियाने तयार केलेल्या रंगमंचावर, एका प्राचीन स्तूपाची प्रतिकृती उभी आहे. त्याच्या आतून प्रकाशित झालेल्या कोरीव कोनाड्यांमध्ये रत्नांचे अवशेष आणि पेट्या प्रदर्शित केल्या आहेत. स्तूपाच्या प्रदक्षिणा मार्गावर कोलकाता येथील इंडियन म्युझियम आणि दिल्ली येथील राष्ट्रीय संग्रहालयातील वस्तू असलेल्या दोन मोठ्या गॅलरींचे दरवाजे आहेत.

प्रख्यात क्युरेटर आणि बौद्ध कलेचे तज्ञ प्रा. नमन आहुजा यांनी अलीकडील जयपूर साहित्य महोत्सवात पिप्रहवा अवशेषांची कथा आणि त्यांचे महत्त्व सांगितले. ‘द मॅगझिन’ने त्यांना विचारले की प्रदर्शनाला भेट देताना कोणत्या वस्तू चुकवू नयेत.

ही पेटी रॉक क्रिस्टलमध्ये केलेल्या उत्कृष्ट रत्नशिल्प कामाचे उदाहरण आहे, जे पृथ्वीवरील सर्वात कठीण पदार्थांपैकी एक आहे. ही अवशेष पेटी ज्ञात असलेल्या सर्वात प्राचीन पेट्यांपैकी एक आहे. माशाच्या आकाराचे शिखर या पेटीला महापाषाणयुगीन/लोहयुगीन दफनांशी जोडते, परंतु त्याची पारदर्शकता दर्शवते की हे अवशेष पाहण्यासाठी होते [ज्याप्रमाणे त्यांची आभा अनुभवण्यासाठी होती]. माशाच्या आकृतीत बारीक सोन्याचे कण भरले आहेत, ज्यामुळे एक तेजस्वी प्रभाव निर्माण होतो.

पिप्रहवा येथील पेट्यांमध्ये दहन राख, हाडांचे तुकडे आणि तांदळाच्या अर्पणासोबत अनेक भव्य रत्ने पुरण्यात आली होती. हा संग्रह दक्षिण आशियाच्या अनेक वेगवेगळ्या भागांतील खाणींपर्यंत पोहोच दर्शवतो. काही रत्नांना मणी आणि ताईत यांचा आकार दिला आहे, काहींना पैलू पाडले आहेत, आणि काही कॅबोचॉन (नैसर्गिक आकारात पॉलिश केलेले) ठेवले आहेत. जरी अशी रत्ने सहसा सर्व पवित्र अवशेष ठेवींमध्ये आढळत असली तरी, इतक्या मोठ्या प्रमाणात किंवा विविधतेमध्ये ती कधीही सापडली नाहीत. मला अनेक प्रसंगी पेप्पे संग्रहाचा अभ्यास करण्याची संधी मिळाली असली, जेव्हा ते परदेशातील संग्रहालयांमध्ये प्रदर्शित केले गेले होते, तरीही इंडियन म्युझियमच्या राखीव संग्रहातील वस्तू पाहण्याची ही पहिलीच वेळ आहे.

मातृका
दुसरे शतक, कुशाणकालीन, पिप्रहवा/गनवरिया येथे उत्खननात सापडलेले, टेराकोटा, लांबी २१ सें.मी., रुंदी ९.८ सें.मी. (पिप्रहवा पुरातत्व स्थळ संग्रहालय, लखनौ सर्कल)