वृत्तसंस्थेसाठी (Agencies) आपले अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी आणि राजनैतिक व्याप्ती वाढवण्यासाठी, भूतानने अलीकडच्या काळात आपल्या बौद्ध धर्मीय उपक्रमांना एक नवीन दिशा दिली आहे.
श्रीलंकेच्या पंतप्रधान हरिनी अमरासूर्या यांनी ३१ ऑगस्ट ते ४ सप्टेंबर या कालावधीत भूतानला पाच दिवसांची भेट दिली. भूतानमध्ये आयोजित पहिल्या ‘ग्लोबल कॉन्शस फूड सिस्टम्स समिट’ (जागतिक सजग अन्न प्रणाली शिखर परिषद) मध्ये मुख्य भाषण देण्यासाठी त्यांना आमंत्रित करण्यात आले होते. या भेटीदरम्यान त्यांनी अनेक उच्चस्तरीय चर्चांमध्ये सहभाग घेतला, ज्यांचा उद्देश ‘बौद्ध मूल्यांवर’ आधारित संबंध अधिक दृढ करणे हा होता. ही भेट भूतानच्या परराष्ट्र धोरणातील एका व्यापक धोरणात्मक आराखड्याचा भाग आहे. २७ जून २०२६ रोजी, भूतानने नेपाळमधील लुंबिनी (भगवान बुद्धांचे जन्मस्थान) येथे एका नवीन मंदिर संकुलाच्या उभारणीसाठी पायाभरणी केली. भूतान सरकारच्या पूर्ण अर्थसाहाय्याने राबवला जाणारा हा प्रकल्प, या अत्यंत पवित्र धार्मिक स्थळी भूतानची कायमस्वरूपी उपस्थिती सुनिश्चित करण्याचा प्रयत्न करतो. खरं तर, अलीकडच्या काळात भूतानने आपल्या बौद्ध धर्मीय उपक्रमांचा विस्तार केला असून त्यांना एक नवीन स्वरूप दिले आहे. यामध्ये मंदिर प्रकल्प, राजघराण्यातील व्यक्तींच्या अधिकृत भेटी, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि ‘गेलेफू माइंडफुलनेस सिटी’ (GMC) प्रकल्पाचा समावेश आहे. या सर्व उपक्रमांमागचा मुख्य उद्देश बौद्ध जगाचे नेतृत्व करणे हा नसून, स्वतःचे अस्तित्व सुरक्षित ठेवणे आणि आपली राजनैतिक व्याप्ती वाढवणे हा आहे.
नवीन प्रभाव
भारत आणि चीन यांच्या दरम्यान वसलेला भूतान दीर्घकाळापासून बौद्ध धर्माच्या प्रभावाखाली राहिला आहे. बौद्ध धर्मीय देवाणघेवाणीच्या (विशेषतः वज्रयान पंथाच्या) केंद्रस्थानी राहिल्यामुळे, भूतानची राष्ट्रीय ओळख, मूल्ये, शासनपद्धती आणि दैनंदिन जीवन यांवर बौद्ध धर्माचा खोलवर परिणाम झाला आहे. २००८ च्या राज्यघटनेत बौद्ध धर्माला देशाचा आध्यात्मिक वारसा मानले गेले आहे. या वारशाचे जतन, संरक्षण आणि संवर्धन करण्याची, तसेच बौद्ध मूल्यांवर आधारित समाज घडवण्याची जबाबदारी राज्यावर सोपवण्यात आली आहे. भूतानचे राजे (जे राष्ट्राध्यक्षही असतात) बौद्ध असणे अनिवार्य आहे आणि देशातील धर्मनिरपेक्ष व धार्मिक प्रशासनामध्ये समन्वय साधण्याची जबाबदारीही त्यांच्यावरच असते. अशा प्रकारे, भूतानचे परराष्ट्र धोरण आणि सुरक्षा धोरण हे प्रामुख्याने भूतानची संस्कृती आणि ओळख (जी प्रामुख्याने त्यांच्या विशिष्ट बौद्ध प्रथांतून घडली आहे) यांचे जतन व संवर्धन करण्याच्या दिशेने आखले गेले आहे, विशेषतः भारत आणि चीन यांसारख्या मोठ्या शेजारी देशांच्या संदर्भात. या चिंतांमुळेच भूतानचे विलगीकरणाचे धोरण, जगासाठी हळूहळू खुले होण्याची प्रक्रिया आणि ‘ग्रॉस नॅशनल हॅपिनेस’ (GNH – सकल राष्ट्रीय आनंद) संकल्पनेचा पाठपुरावा करणे, या गोष्टी स्पष्ट होतात.
अलीकडच्या काळात, भूतानने बौद्ध धर्माचा वापर आणि त्यातून लाभ मिळवण्याच्या प्रयत्नांवर दोन प्रमुख घटकांचा मोठा प्रभाव पडला आहे. पहिली गोष्ट म्हणजे, “भूतानवासीयांविरहित भूतान” निर्माण होईल का, ही वाढती भीती. गेल्या काही वर्षांत, चांगल्या संधींच्या शोधात सुमारे ७१,००० भूतानवासी (देशाच्या लोकसंख्येच्या १० टक्के) इतरत्र स्थलांतरित झाले आहेत. तरुणांचे हे स्थलांतर, तसेच पती-पत्नी दोघेही नोकरी करणारे कुटुंबे आणि वाढता राहणीमानाचा खर्च यांसारख्या सामाजिक-आर्थिक घटकांमुळे, प्रजनन दर (fertility rate) प्रति महिला १.४ मुलांपर्यंत खाली आला आहे. सामाजिक स्तरावर, देशात एक मोठे परिवर्तन दिसून येत आहे; विशेषतः तरुण पिढी सोशल मीडिया आणि बाह्य जगाच्या संपर्कात आल्यामुळे हे बदल घडत आहेत. आजचे भूतानमधील तरुण अधिक महत्त्वाकांक्षी आहेत आणि ते जुन्या पिढ्यांची मूल्ये व श्रद्धा सोडून नवीन जीवनमूल्ये स्वीकारत आहेत. ज्या देशाने स्वतःच्या सुरक्षिततेसाठी आणि अस्तित्वासाठी आपल्या नागरिकांची संस्कृती, धर्म, मूल्ये आणि परंपरांवर अवलंबून राहणे पसंत केले, अशा देशासाठी हे बदल अत्यंत चिंतेची बाब आहेत.
हा समतोल आता कसोटीवर लागला आहे: दलाई लामांच्या उत्तराधिकाराबाबतची अनिश्चितता आणि चीनकडून तिबेटी बौद्ध धर्माचे ‘चिनीकरण’ (sinicisation) — ज्यामध्ये धार्मिक परंपरेपेक्षा राष्ट्रीय ओळख, हितसंबंध आणि कम्युनिस्ट विचारसरणीशी जुळवून घेणारे लामा यांना प्राधान्य दिले जात आहे — यामुळे या धर्माच्या प्रसार आणि आचरणाच्या क्षेत्रात मोठी पोकळी निर्माण होत आहे.
दुसरा घटक म्हणजे, सध्याच्या जागतिक व्यवस्थेत बौद्ध नेतृत्वाबाबत वाढती अनिश्चितता आणि निर्माण झालेली पोकळी. भूतानमधील ‘वज्रयान’ बौद्ध धर्मावर पारंपरिकरीत्या तिबेटचा प्रभाव होता, परंतु १९५० च्या दशकात चीनने बौद्ध धर्म आणि तिबेट या दोन्ही गोष्टींवर कठोर निर्बंध लादल्यामुळे भूतान भारताच्या अधिक जवळ आला. असे असूनही, भूतानने बौद्ध धर्माचे जतन आणि संरक्षण केले, तसेच त्याचा प्रभावी वापरही केला. मात्र, हा समतोल आता कसोटीवर लागला आहे: दलाई लामांच्या उत्तराधिकाराबाबतची अनिश्चितता आणि चीनकडून तिबेटी बौद्ध धर्माचे ‘चिनीकरण’ — ज्यामध्ये धार्मिक परंपरेपेक्षा राष्ट्रीय ओळख, हितसंबंध आणि कम्युनिस्ट विचारसरणीशी जुळवून घेणारे लामा यांना प्राधान्य दिले जात आहे — यामुळे या धर्माच्या प्रसार आणि आचरणाच्या क्षेत्रात मोठी पोकळी निर्माण होत आहे. अमेरिका आणि चीन यांच्यातील वाढत्या तणावामुळे ही परिस्थिती अधिकच गुंतागुंतीची झाली आहे. तसेच, तिबेटशी — आणि काही प्रमाणात तिबेटी बौद्ध धर्माशी — तिसऱ्या देशांचा संपर्क वाढण्याबाबत चीनच्या मनात निर्माण झालेली वाढती साशंकताही यात भर घालत आहे.
नवीन धोरणात्मक साधनसंच (Policy Toolkit)
त्यामुळे, बौद्ध धर्माचा वापर करण्याच्या भूतानच्या अलीकडील प्रयत्नांमागे स्वतःची ओळख आणि सुरक्षा टिकवून ठेवण्याचा उद्देश आहे. ही एक अशी संधीही आहे, ज्याद्वारे भूतान निर्माण झालेली पोकळी भरून काढू शकेल, आपल्या ‘सॉफ्ट पॉवर’ला (soft power) संस्थात्मक स्वरूप देऊ शकेल आणि आपल्या धार्मिक ओळखीचे रूपांतर राजनैतिक भांडवलात व आर्थिक संधींमध्ये करू शकेल.
या सर्वांमध्ये सर्वात महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प म्हणजे ‘गेलेफू माईंडफुलनेस सिटी’ (GMC) — हा एक ‘विशेष प्रशासकीय प्रदेश’ (Special Administrative Region – SAR) असेल, जो सजगता (mindfulness), शाश्वतता आणि कल्याण (well-being) या संकल्पनांना आर्थिक परिवर्तनाच्या एका भव्य कार्यक्रमात समाविष्ट करेल. GMC चे महत्त्व केवळ गुंतवणूक आकर्षित करणे, तरुणांसाठी रोजगाराच्या संधी निर्माण करणे, स्थलांतर कमी करणे आणि पर्यटन व नाविन्यपूर्ण उपक्रमांना चालना देणे एवढ्यापुरतेच मर्यादित नाही; तर हे सर्व घटक भूतानची विशिष्ट ओळख, मूल्ये आणि संस्कृतीशी जोडलेले आहेत. GMC मधील प्रमुख उद्योगांमध्ये अध्यात्म आणि पर्यटनावर विशेष भर दिला जाणार आहे, ज्याद्वारे हा प्रदेश परिसरातील इतर बौद्ध स्थळांशी जोडला जाऊ शकेल. नोव्हेंबर २०२६ मध्ये, गेलेफू येथे एक स्वयंसेवा मोहीम राबवली जाणार आहे, ज्या अंतर्गत एकाच दिवसात १०८ ‘चोरतेन’ (बौद्ध स्तूप) उभारले जातील. तसेच, GMC ची रचना अशा प्रकारे केली जात आहे की, ती आरोग्य व कल्याण, शिक्षण व ज्ञान, आणि कृषी-तंत्रज्ञान व वनीकरण यांसारख्या क्षेत्रांत भूतानी आणि पाश्चात्य दृष्टिकोनांचा मेळ घालणारे एक केंद्र बनेल.
याव्यतिरिक्त, भूतानने बौद्ध इतिहास, मूल्ये आणि संस्कृतीशी घनिष्ठ संबंध असलेल्या देशांसोबत उच्चस्तरीय भेटीगाठींद्वारे आपले संबंध अधिक दृढ केले आहेत. परदेशात मंदिरांची उभारणी केली जात आहे, बौद्ध धर्मीय किंवा या धर्माशी संबंधित असलेल्या देशांना आपत्तीच्या काळात मदत पुरवली जात आहे, आणि स्वतःच्या भूमीवर आंतरराष्ट्रीय समारंभांचे आयोजन केले जात आहे. सविस्तर कालक्रम आणि माहितीसाठी तक्ता १ पहा.
| Table 1: Recent Initiatives Illustrating Bhutan’s Buddhist Outreach | ||
| Initiative | Time Period | Purpose / Objective |
| Gelephu Mindfulness City | Since December 2023 (to be completed in 2065) | Integrating Buddhist principles with development. |
| Bhutan King’s state visit to Mongolia | July 2024 | First visit since the establishment of diplomatic relations in 2012; deepens relations in education, culture, agriculture, and people-to-people networks. |
| Bhutan King’s unofficial visit to Nepal | December 2024 | First visit by the King after being sworn in; paved the way for improved ties with Kathmandu and the subsequent opening of the temple complex in Lumbini. |
| 87-member contingent deployed to Myanmar for disaster relief | April 2025 | People-to-people relations with a Buddhist-majority country. |
| Thai Royal visit to Bhutan | April 2025 | First state visit of the Thai monarch to Bhutan; deepening royal familial ties, along with economic, development, cultural, and religious ties. |
| Bhutan King’s state visit to Vietnam | August 2025 | First state visit; discussed cooperation on politics, culture, religion, economy, investment, technology development, and people-to-people exchanges. |
| Inauguration of a Buddhist Temple in Rajgir | September 2025 | Establishing institutional presence in sacred Buddhist geography. |
| Global Peace Prayer Festival in Gelephu | November 2025 | Ten-day peaceful festival to promote peace and Buddhist values; Piprahwa-Kapilavastu Relics brought from India for the festival. |
| Announcement of land for Bhutanese Temple and guest house in Varanasi | November 2025 | Expanding footprint near important Buddhist site of Sarnath. |
| Private visit of the King and Queen of Bhutan to Thailand | December 2025 | Nurturing a long-standing bilateral relationship; deepening royal familial ties, along with economic, development, cultural, and religious ties. |
| Lumbini Temple Groundbreaking | June 2026 | Enhancing presence in Buddhist pilgrimage circuits. |
| Japan’s Princess Akiko visits Bhutan | August 2026 | Furthering royal familial ties and nurturing long-standing bilateral relations that span economic, cultural, and religious cooperation. |
| Sri Lanka’s Prime Minister visits Bhutan | August-September 2026 | Stocktaking the gamut of bilateral relations and discussing ways to further them. |
| Bhutan contributes INR 100 million to Nepal’s flood relief efforts | September 2026 | People-to-people relations with a country critical to Buddhism and Buddhist history. |
| Japan’s State Minister for Foreign Affairs, Dr. Kunimitsu Akiko, visits Bhutan | September 2026 | Stocktaking of economic cooperation and commemorating the renovated Nishioka Chorten/Stupa; promoting people-to-people relations. |
स्रोत: लेखकांनी संकलित केलेली माहिती
स्पष्ट करायचे तर, यातील अनेक उपक्रम भूतान राज्यासाठी नवीन नाहीत, परंतु अलीकडच्या काळात त्यांचे प्रमाण आणि वारंवारता वाढली आहे. उदाहरणार्थ, भूतानने २००३ मध्येच बोधगया येथे एक मंदिर उभारले होते. मात्र, अलीकडच्या काळात राजगीर आणि लुंबिनी येथे मंदिर उभारण्याचे उपक्रम, तसेच वाराणसीमधील प्रस्तावित संकुलाचे काम अधिक वेगाने पुढे नेले जात आहे. यामुळे भूतानच्या संस्था आणि सांस्कृतिक भांडवल बौद्ध धर्मीयांच्या महत्त्वाच्या तीर्थक्षेत्रांच्या नकाशावर ठळकपणे दिसून येतील (या ठिकाणांचे भौगोलिक वितरण आणि त्यांचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी तक्ता २ आणि नकाशा १ पहा). यातून भूतान या ठिकाणांशी संबंधित एक महत्त्वपूर्ण भागधारक म्हणून समोर येईल. हे प्रकल्प अशा ठिकाणी भूतानची कायमस्वरूपी उपस्थिती निर्माण करतील, ज्यामुळे लोका-लोकांमधील संबंध दृढ होतील; सांस्कृतिक, सभ्यताविषयक आणि धार्मिक सहकार्य व ज्ञानाची देवाणघेवाण वाढेल; आणि त्याच वेळी भूतान दक्षिण आशियातील बौद्ध पर्यटन क्षेत्रात अधिक सखोलपणे समाविष्ट होईल.
Table 2. Sites of Bhutan’s Recent Buddhist Outreach
| Site | Importance |
| Bodh Gaya | The site of Buddha’s enlightenment. |
| Rajgir | Notable preaching location. |
| Lumbini | Site of Buddha’s birth. |
| Varanasi | Near Sarnath, where Buddha delivered his first sermon. |
फोटो सौजन्य: [वेबसाईटचे नाव]
Map 1: Sites of Bhutan’s Recent Buddhist Outreach
‘ग्लोबल पीस प्रेयर फेस्टिव्हल २०२५’ (जागतिक शांतता प्रार्थना महोत्सव २०२५) सारखे सोहळे एका वेगळ्याच पैलूचे प्रतिनिधित्व करतात. अनेक संघर्षांनी ग्रासलेल्या आजच्या जगात, या महोत्सवाने बौद्ध धर्माच्या विविध शाखांमधील आध्यात्मिक नेते, विद्वान, लामा आणि अनुयायांना — ज्यामध्ये दलाई लामांच्या जवळच्या व्यक्तींचाही समावेश होता — शांततेसाठी प्रार्थना करण्याच्या उद्देशाने एकत्र आणले. या प्रार्थनांचे नेतृत्व भूतानच्या मुख्य लामांनी केले. विविध बौद्ध पंथांना एका व्यासपीठावर आणून, या महोत्सवाने हे सिद्ध केले की, भूतान केवळ स्वतःच्या समुदायापुरते मर्यादित न राहता, व्यापक स्तरावर लोकांना एकत्र आणण्याची क्षमता ठेवतो. अशा व्यासपीठांचे खरे महत्त्व त्यातून निर्माण होणारे संबंध, जाळे (नेटवर्क्स) आणि विश्वासार्हता यामध्ये दडलेले असते. भारतातून ‘पिप्रहवा’ (Piprahwa) येथील पवित्र अवशेष आणल्यामुळे या कार्यक्रमाचे महत्त्व अधिकच वाढले.
भूतान अशा देशांशीही आपले संबंध दृढ करत आहे, जिथे बौद्ध धर्म एक अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. थायलंड आणि जपानसारख्या पारंपरिक भागीदार देशांशी राजघराण्यातील व्यक्तींच्या भेटीगाठी सुरूच आहेत. याशिवाय, राजांच्या मंगोलिया आणि व्हिएतनाममधील पहिल्या अधिकृत राज्य भेटी, तसेच पदभार स्वीकारल्यानंतर नेपाळला दिलेली पहिली भेट, हे त्यांच्या विस्तारवादी धोरणातील नवीन टप्पे आहेत. राजघराण्यातील या अलीकडील भेटींमधून संबंध अधिक सखोल करण्याचा एक जाणीवपूर्वक प्रयत्न दिसून येतो. विशेषतः ‘लुंबिनी प्रकल्प’ भूतानच्या व्यावहारिक दृष्टिकोनाचे दर्शन घडवतो; विशेषतः जेव्हा आपण नेपाळसोबतच्या त्यांच्या ऐतिहासिक तणावपूर्ण संबंधांचा विचार करतो. या देशांसोबतच्या सांस्कृतिक चर्चेतून केवळ गुंतवणुकीच्या संधीच (उदा. जीएमसी – GMC मध्ये) निर्माण होत नाहीत, तर राजकीय, सांस्कृतिक आणि आर्थिक संबंधही अधिक घट्ट होत आहेत. अशा प्रकारे, भूतान आपल्या दीर्घकालीन परराष्ट्र धोरणाची उद्दिष्टे — जसे की सार्वभौमत्वाचे रक्षण, भागीदारी बळकट करणे, शाश्वत विकासाचा पाठपुरावा करणे आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सहभाग वाढवणे — अधिक सक्षम करत आहे. जरी हे संबंध भूतानच्या परराष्ट्र धोरणात भारताच्या मध्यवर्ती भूमिकेची जागा घेऊ शकत नसले, तरी ते भूतानच्या राजनैतिक व्याप्तीमध्ये विविधता आणतात.
भूतानचे अंतिम उद्दिष्ट काय आहे? धार्मिक नेतृत्व टिकवून ठेवण्यासाठी शैक्षणिक, विद्वत्तापूर्ण, मठाधिष्ठित, द्विपक्षीय आणि बहुपक्षीय संस्थांची सातत्याने गरज असते, ज्या व्यापक बौद्ध अजेंड्याला आकार देऊ शकतील. भारत, थायलंड आणि चीनसारख्या देशांनी आधीच आपल्या बौद्ध प्रभावाचा विस्तार करण्यासाठी मोठी गुंतवणूक केली आहे, तर भूतानचे प्रयत्न त्या तुलनेत मर्यादित आहेत. मर्यादित संसाधने असलेल्या एका छोट्या राष्ट्रासाठी, बौद्ध धर्माचे जतन आणि संवर्धन करणे हे त्यांच्या अस्तित्वासाठी आणि सुरक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. भूतान या ओळखीचा वापर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर स्वतःचे महत्त्व वाढवण्यासाठी, विद्यमान परराष्ट्र धोरण आणि विकास भागीदारी अधिक दृढ करण्यासाठी, तसेच आपली ‘सॉफ्ट पॉवर’ (मृदू शक्ती) क्षमता विकसित करण्यासाठी करत आहे.
भूतान बौद्ध राजनैतिक संबंध, भूतानचे परराष्ट्र धोरण, भूतान बौद्ध धर्म, बौद्ध राजनैतिक संबंध, गेलेफू माइंडफुलनेस सिटी, भूतानची सॉफ्ट पॉवर, भूतान-भारत संबंध, भूतान-नेपाळ संबंध, बौद्ध धर्माचा प्रसार, भूतानचे आंतरराष्ट्रीय संबंध
अलीकडील घडामोडी असेही सूचित करतात की, भूतान आपल्या संस्था आणि मूल्यांच्या विश्वासार्हतेवर आधारित एक प्रकारची नैतिक शक्ती विकसित करण्याचा प्रयत्न करत आहे. भौतिक शक्तीच्या विपरीत, नैतिक प्रभाव हा विश्वास निर्माण करून, धारणांना आकार देऊन आणि सामायिक कल्पना व मूल्यांभोवती जाळे तयार करून कार्य करतो. भूतानसाठी, यामुळे आंतरराष्ट्रीय वैधता मजबूत होऊ शकते, समान विचारसरणीच्या भागीदारांसोबत सहकार्याला प्रोत्साहन मिळू शकते आणि हळूहळू आपली राजनैतिक पोहोच वाढू शकते — हे अशा देशासाठी महत्त्वाचे आहे, ज्याच्या परराष्ट्र धोरणाने ऐतिहासिकदृष्ट्या सावध आंतरराष्ट्रीय विस्तारासोबतच सार्वभौमत्व, ओळख आणि विकासाकडे बारकाईने लक्ष दिले आहे.
आदित्य गौडरा शिवमूर्ती : हे ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशनच्या स्ट्रॅटेजिक स्टडीज प्रोग्राममध्ये असोसिएट फेलो आहेत.
साक्षी कपूर : या ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशनमध्ये रिसर्च इंटर्न आहेत.
अस्वीकरण: लेखकांनी भाषेच्या सुधारणेसाठी ग्रामरली (Grammarly) वापरल्याचे मान्य केले आहे.
More Stories
कोलकाताच्या प्रसिद्ध पुजा पंदालमध्ये भारत आणि चीनच्या बौद्ध वास्तुकलेचा अनोखा संगम; अजिंठा लेणी आणि लुमंग गुहेची कलाकुसर ठरतेय आकर्षणाचे केंद्र
तेलंगणातील ऐतिहासिक नेलाकोंडापल्ली बौद्ध स्थळाचा कायापालट; जागतिक पर्यटन केंद्र बनवण्यासाठी ४.२६ कोटी रुपयांची तरतूद
बुलढाण्यात बुद्ध रश्मी महाविहाराच्या नव्या वास्तूसाठी भूमिपूजन व शिलान्यास सोहळा