डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या जीवनातील समर्पित सहचारिणी, सेवाभावी वैद्यकीय तज्ज्ञ आणि धम्मकार्याच्या निःशब्द आधारस्तंभ
“महान व्यक्तींच्या यशामागे अनेकदा एखाद्या समर्पित व्यक्तीचा निःशब्द त्याग आणि अथक सेवा दडलेली असते.” हे वाक्य डॉ. सविता (माईसाहेब) आंबेडकर यांच्या जीवनाला अगदी समर्पक ठरते. भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार, विश्वरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या अखेरच्या आयुष्यात त्यांना आधार, सेवा आणि वैद्यकीय मदत देणाऱ्या व्यक्ती म्हणजे डॉ. सविता आंबेडकर.
आज त्यांच्या स्मृतीदिनानिमित्त त्यांच्या कार्याचा, त्यागाचा आणि बाबासाहेबांच्या जीवनातील त्यांच्या अनन्यसाधारण योगदानाचा गौरव करणे ही प्रत्येक भारतीयाची नैतिक जबाबदारी आहे.
प्रारंभिक जीवन
डॉ. सविता आंबेडकर यांचा जन्म २७ जानेवारी १९०९ रोजी मुंबई येथे झाला. त्यांचे मूळ नाव डॉ. शारदा कबीर असे होते. त्या सुशिक्षित आणि सुसंस्कृत कुटुंबात वाढल्या. शिक्षणात अत्यंत हुशार असलेल्या शारदा कबीर यांनी वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण करून डॉक्टर म्हणून आपले करिअर सुरू केले.
रुग्णसेवा हीच ईश्वरसेवा या भावनेने त्यांनी वैद्यकीय व्यवसाय स्वीकारला. त्यांचे व्यक्तिमत्त्व शांत, संयमी आणि सेवाभावी होते.
बाबासाहेबांशी परिचय
१९४० च्या दशकात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची प्रकृती अत्यंत खालावली होती. मधुमेह, उच्च रक्तदाब, संधिवात, निद्रानाश आणि इतर अनेक गंभीर आजारांनी त्यांना त्रस्त केले होते. डॉक्टर म्हणून डॉ. शारदा कबीर यांचा त्यांच्याशी परिचय झाला.
बाबासाहेबांच्या उपचारादरम्यान त्यांनी त्यांच्या प्रकृतीची अत्यंत काळजी घेतली. बाबासाहेबांनी त्यांच्या प्रामाणिकपणाचा, सेवाभावाचा आणि वैद्यकीय कौशल्याचा अनुभव घेतला.
१५ एप्रिल १९४८ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि डॉ. शारदा कबीर यांचा विवाह झाला. विवाहानंतर त्यांना डॉ. सविता (माईसाहेब) आंबेडकर म्हणून ओळख मिळाली.
बाबासाहेबांच्या आरोग्याची अखंड सेवा
विवाहानंतर माईसाहेबांनी स्वतःचे संपूर्ण जीवन बाबासाहेबांच्या आरोग्यसेवेसाठी अर्पण केले.
त्या बाबासाहेबांच्या आहारापासून औषधांपर्यंत प्रत्येक गोष्टीवर बारकाईने लक्ष ठेवत असत. विश्रांती, वेळेवर औषधे, तपासण्या, कामाचे नियोजन आणि मानसिक आधार या सर्व गोष्टी त्यांनी अत्यंत जबाबदारीने सांभाळल्या.
त्या फक्त पत्नी नव्हत्या; त्या त्यांच्या वैयक्तिक डॉक्टर, परिचारिका, सहचारिणी आणि सर्वात विश्वासू सहकारी होत्या.
“द बुद्धा अँड हिज धम्म” या ग्रंथामागील माईसाहेबांचे योगदान
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या आयुष्यातील शेवटचा आणि सर्वात महत्त्वाचा ग्रंथ म्हणजे “The Buddha and His Dhamma”.
प्रकृती अत्यंत नाजूक असतानाही बाबासाहेब या ग्रंथाच्या लेखनात मग्न होते.
या काळात माईसाहेबांनी त्यांना नियमित औषधे, विश्रांती आणि मानसिक आधार दिला.
यामुळेच बाबासाहेबांना हा महान ग्रंथ पूर्ण करता आला.
बाबासाहेबांचे कृतज्ञतापूर्वक शब्द
या ग्रंथाच्या प्रस्तावनेत बाबासाहेब लिहितात की त्यांच्या पत्नी डॉ. सविता आंबेडकर आणि डॉ. मालवणकर यांच्या वैद्यकीय सेवेमुळे त्यांचे आयुष्य काही वर्षे वाढले आणि त्यामुळे हा ग्रंथ पूर्ण करणे शक्य झाले.
ही नोंद माईसाहेबांच्या योगदानाचा सर्वात मोठा ऐतिहासिक पुरावा आहे.
धम्मदीक्षेतील योगदान
१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे झालेल्या ऐतिहासिक धम्मदीक्षा सोहळ्यात माईसाहेब बाबासाहेबांसोबत उपस्थित होत्या.
लाखो अनुयायांसह त्यांनीही बुद्ध धम्माचा स्वीकार केला.
धम्म स्वीकारल्यानंतर बाबासाहेबांच्या धम्मकार्यामध्ये त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला.
बाबासाहेबांच्या महापरिनिर्वाणानंतर
६ डिसेंबर १९५६ रोजी बाबासाहेबांचे महापरिनिर्वाण झाले.
या घटनेनंतर माईसाहेबांना अनेक गैरसमज, आरोप आणि सामाजिक उपेक्षा सहन करावी लागली.
तथापि त्यांनी धैर्य सोडले नाही.
बाबासाहेबांचे साहित्य, धम्मविचार आणि वारसा जतन करण्यासाठी त्यांनी अनेक वर्षे प्रयत्न केले.
समाजातील गैरसमज
दीर्घकाळ माईसाहेबांविषयी अनेक अफवा पसरवल्या गेल्या.
नंतर उपलब्ध झालेली कागदपत्रे, संशोधन, पत्रव्यवहार आणि बाबासाहेबांचे स्वतःचे लेखन यांमुळे माईसाहेबांचे योगदान अधिक स्पष्ट झाले.
आज इतिहासकार आणि संशोधक त्यांच्या योगदानाला योग्य स्थान देत आहेत.
माईसाहेबांचे व्यक्तिमत्त्व
त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील प्रमुख गुण:
- सेवाभाव
- संयम
- त्याग
- शिस्त
- वैद्यकीय कौशल्य
- धैर्य
- बुद्ध धम्मावरील श्रद्धा
- बाबासाहेबांप्रती निस्सीम समर्पण
तरुणांनी काय शिकावे?
आजच्या पिढीने माईसाहेबांकडून अनेक गोष्टी शिकण्यासारख्या आहेत.
यशस्वी व्यक्तीच्या मागे उभे राहून त्याला सक्षम करणे हे देखील राष्ट्रसेवेचे मोठे कार्य असते.
त्याग, सेवा आणि कर्तव्यनिष्ठा हीच खरी महानता आहे.
इतिहासातील त्यांचे स्थान
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या कार्याचा अभ्यास करताना माईसाहेबांचा उल्लेख केवळ त्यांच्या पत्नी म्हणून करणे योग्य ठरणार नाही.
त्या एक सक्षम डॉक्टर, समर्पित सहचारिणी, धम्मसेविका आणि इतिहासातील महत्त्वपूर्ण व्यक्तिमत्त्व होत्या.
भारतीय समाजाने त्यांच्या योगदानाचे स्मरण कृतज्ञतेने करणे आवश्यक आहे.
निष्कर्ष
डॉ. सविता (माईसाहेब) आंबेडकर यांचे जीवन हे सेवा, त्याग, समर्पण आणि कर्तव्यनिष्ठेचा आदर्श आहे.
जर माईसाहेबांनी बाबासाहेबांच्या प्रकृतीची इतकी निष्ठेने काळजी घेतली नसती, तर त्यांच्या आयुष्याच्या शेवटच्या काळात लिहिले गेलेले अनेक महत्त्वाचे लेखन पूर्ण झाले नसते. स्वतः बाबासाहेबांनी The Buddha and His Dhamma च्या प्रस्तावनेत त्यांचे आभार मानून हा इतिहास नोंदवून ठेवला आहे.
स्मृतीदिन हा केवळ अभिवादन करण्याचा दिवस नसून त्यांच्या जीवनातून प्रेरणा घेण्याचा दिवस आहे. समाजकार्य, सेवा, करुणा, समर्पण आणि धम्मनिष्ठा या मूल्यांचे पालन करूनच त्यांना खरी आदरांजली वाहता येईल.
विनम्र अभिवादन!
डॉ. सविता (माईसाहेब) आंबेडकर अमर राहोत!
संदर्भ :
- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – The Buddha and His Dhamma (प्रस्तावना).
- डॉ. सविता आंबेडकर – डॉ. आंबेडकरांच्या सहवासात.
- डॉ. धनंजय कीर – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर : चरित्र.
- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर : Writings and Speeches (महाराष्ट्र शासन प्रकाशित).
More Stories
विश्वरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे स्वप्न काय होते ? ते पूर्ण झाले का ?
भारतीय संविधानाचे शिल्पकार कोण होते ? डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर की बी.एन. राव – ऐतिहासिक सत्याचे सखोल विश्लेषण Dr. Babasaheb Ambedkar or B.N. Rao – An in-depth analysis of historical truth
बौद्ध अतिरेकीपणाचा धोकादायक उदय: ‘निर्वाण प्राप्त करण्यासाठी वाट पाहावी लागू शकते