जगाच्या इतिहासात काही प्रवास असे असतात की जे केवळ एका व्यक्तीच्या जीवनापुरते मर्यादित राहत नाहीत, तर संपूर्ण मानवजातीसाठी ज्ञानाचा अमूल्य ठेवा बनतात. चीनचा बौद्ध भिक्खू फाह्यान (Faxian) याची भारत यात्रा हा असाच एक ऐतिहासिक प्रवास आहे. इ.स. चौथ्या शतकाच्या अखेरीस आणि पाचव्या शतकाच्या सुरुवातीस, भगवान बुद्धांच्या मूळ शिकवणीचा शोध घेण्यासाठी आणि बौद्ध विनयग्रंथ प्राप्त करण्यासाठी फाह्यानने हजारो किलोमीटरचा कठीण प्रवास केला. त्या काळात आधुनिक वाहतूक व्यवस्था नव्हती, रस्ते सुरक्षित नव्हते, तरीही धम्माबद्दलची श्रद्धा आणि ज्ञानाची तळमळ यामुळे त्याने हा प्रवास पूर्ण केला.
फाह्यानच्या प्रवासामुळे आज आपल्याला गुप्तकालीन भारत, बौद्ध धर्माची स्थिती, समाजव्यवस्था आणि सांस्कृतिक जीवन यांची अमूल्य माहिती उपलब्ध झाली आहे.
फाह्यानचा परिचय
फाह्यानचा जन्म चीनमध्ये इ.स. 337 च्या सुमारास झाला. लहान वयातच त्याने भिक्खू जीवन स्वीकारले. त्या काळात चीनमध्ये बौद्ध धर्माचा प्रसार झाला होता, परंतु अनेक बौद्ध ग्रंथ अपूर्ण किंवा चुकीच्या स्वरूपात उपलब्ध होते. विशेषतः विनय पिटक (संघासाठीचे नियम) चीनमध्ये पूर्णपणे उपलब्ध नव्हते.
यामुळे फाह्यानने मूळ ग्रंथांच्या शोधासाठी भारतात जाण्याचा निर्णय घेतला. त्याचा उद्देश केवळ तीर्थयात्रा नव्हता; तर बुद्धांच्या मूळ धम्माचा अभ्यास करून तो चीनमध्ये पोहोचवणे हा होता.
भारत यात्रेची सुरुवात
इ.स. 399 मध्ये फाह्यानने काही सहकारी भिक्खूंना घेऊन चीनमधून प्रवास सुरू केला. हा प्रवास अत्यंत धोकादायक होता. त्याला वाळवंट, पर्वत, हिमाच्छादित प्रदेश आणि दरोडेखोरांचा सामना करावा लागला.
त्याने प्रथम मध्य आशियातील अनेक बौद्ध राज्यांमधून प्रवास केला. रेशीम मार्गावरील अनेक नगरांत बौद्ध विहार आणि भिक्खू संघ कार्यरत होते. या प्रदेशांतील बौद्ध संस्कृती पाहून त्याला भारताबद्दल अधिक उत्सुकता वाटू लागली.
गोबी वाळवंटातील संघर्ष
भारताच्या दिशेने जाताना फाह्यानला गोबी वाळवंट पार करावे लागले. या वाळवंटात पाण्याची आणि अन्नाची कमतरता होती. अनेकदा दिवसेंदिवस कोणतीही वस्ती दिसत नव्हती.
फाह्यानने आपल्या प्रवासवर्णनात लिहिले आहे की काही ठिकाणी मार्ग दाखवण्यासाठी केवळ मानवी आणि प्राण्यांच्या हाडांचे अवशेष दिसत असत. या वर्णनावरून त्या प्रवासाची भीषणता लक्षात येते.
भारतात प्रवेश
मध्य आशियातून प्रवास करत फाह्यान अखेर भारतात पोहोचला. त्या वेळी भारतात गुप्त साम्राज्याचे राज्य होते. सम्राट चंद्रगुप्त द्वितीय विक्रमादित्य यांच्या काळात भारत समृद्ध आणि स्थिर होता.
फाह्यान भारतातील व्यवस्था, कायदे आणि समाजजीवन पाहून प्रभावित झाला. त्याने नमूद केले की लोक शांततेत राहत होते आणि शासन व्यवस्था तुलनेने सौम्य होती.
बुद्धांच्या पवित्र स्थळांची यात्रा
१. लुंबिनी
फाह्यानने भगवान बुद्धांच्या जन्मस्थळाला भेट दिली. येथे बुद्धांच्या जन्माशी संबंधित स्मारके आणि स्तूप अस्तित्वात असल्याचे त्याने नमूद केले.
२. बोधगया
बोधीवृक्षाखाली भगवान बुद्धांना ज्ञानप्राप्ती झाली होती. फाह्यानने या ठिकाणाला विशेष महत्त्व दिले. त्याच्या वर्णनावरून त्या काळातही बोधगया हे प्रमुख बौद्ध तीर्थक्षेत्र होते.
३. सारनाथ
भगवान बुद्धांनी प्रथम धम्मोपदेश दिलेल्या सारनाथला भेट देताना फाह्यानने अनेक विहार, स्तूप आणि भिक्खूंची उपस्थिती नोंदवली.
४. कुशीनगर
महापरिनिर्वाण स्थळ असलेल्या कुशीनगरला भेट देऊन त्याने तेथील स्मारकांचे वर्णन केले.
पाटलीपुत्रातील वास्तव्य
फाह्यान काही वर्षे पाटलीपुत्र (आजचे पटना) येथे राहिला. त्या काळी हे शहर भारतातील प्रमुख सांस्कृतिक आणि राजकीय केंद्र होते.
पाटलीपुत्रात त्याने संस्कृत भाषा शिकली आणि अनेक बौद्ध ग्रंथांचे अध्ययन केले. येथे त्याला विनय पिटकाच्या विविध आवृत्त्या मिळाल्या.
त्याने शहराच्या भव्यतेचे वर्णन करताना रस्ते, इमारती, बागा आणि लोकजीवन यांची प्रशंसा केली आहे.
भारतीय समाजाविषयी निरीक्षणे
फाह्यानच्या प्रवासवर्णनातून त्या काळातील भारतीय समाजाचे चित्र स्पष्ट होते.
सामाजिक जीवन
लोक साधे जीवन जगत होते. अनेक भागांत लोक धार्मिक आणि नैतिक मूल्यांना महत्त्व देत होते.
दानधर्म
त्याने नमूद केले की लोक भिक्खूंना आणि गरजूंना उदारपणे दान देत असत. अनेक धर्मशाळा आणि विश्रामगृहे प्रवाशांसाठी उपलब्ध होती.
आरोग्य सेवा
फाह्यानच्या मते काही शहरांमध्ये गरीब आणि आजारी लोकांसाठी मोफत उपचार व्यवस्था होती. हे त्या काळातील प्रगत सामाजिक व्यवस्थेचे उदाहरण होते.
बौद्ध धर्माची स्थिती
फाह्यानच्या काळात भारतात बौद्ध धर्म अनेक भागांत प्रभावी होता. विशेषतः उत्तर भारतात मोठ्या संख्येने विहार आणि भिक्खू संघ कार्यरत होते.
त्याने हजारो भिक्खू राहणाऱ्या विहारांचे वर्णन केले आहे. अनेक ठिकाणी हीनयान आणि महायान या दोन्ही परंपरांचे अनुयायी आढळत होते.
तथापि, काही प्रदेशांमध्ये बौद्ध धर्माचा प्रभाव कमी होत असल्याचेही त्याने नमूद केले आहे.
श्रीलंकेचा प्रवास
भारतातील वास्तव्य पूर्ण झाल्यानंतर फाह्यान श्रीलंकेत गेला. त्या काळी श्रीलंका बौद्ध धर्माचे महत्त्वाचे केंद्र होते.
येथे त्याने अनेक बौद्ध ग्रंथ आणि पवित्र अवशेषांचे दर्शन घेतले. श्रीलंकेत जवळपास दोन वर्षे राहून त्याने बौद्ध साहित्याचा मोठा संग्रह केला.
समुद्रमार्गे परतीचा प्रवास
श्रीलंकेतून चीनला परतताना फाह्यानने समुद्रमार्ग निवडला. हा प्रवास अत्यंत धोकादायक ठरला.
जहाज अनेकदा वादळात सापडले. अन्न आणि पाण्याची कमतरता निर्माण झाली. तरीही त्याने आपले ग्रंथ आणि हस्तलिखिते सुरक्षित ठेवली.
अनेक संकटांवर मात करून तो अखेर चीनमध्ये परतला.
“बौद्ध राज्यांचा वृत्तांत” (Record of Buddhist Kingdoms)
चीनमध्ये परतल्यानंतर फाह्यानने आपल्या प्रवासाचे वर्णन एका ग्रंथात लिहिले. हा ग्रंथ “फो-को-की” (बौद्ध राज्यांचा वृत्तांत) म्हणून प्रसिद्ध आहे.
या ग्रंथामध्ये त्याने भारत, श्रीलंका आणि मध्य आशियातील बौद्ध राज्यांचे सविस्तर वर्णन केले आहे.
आज हा ग्रंथ इतिहासकारांसाठी एक महत्त्वाचा स्रोत मानला जातो.
इतिहासातील महत्त्व
फाह्यानच्या प्रवासाचे महत्त्व अनेक कारणांनी आहे:
१. गुप्तकालीन भारताचा आरसा
त्याच्या वर्णनामुळे गुप्तकालीन भारताचे सामाजिक, धार्मिक आणि आर्थिक जीवन समजते.
२. बौद्ध धर्माचा अभ्यास
त्या काळातील बौद्ध विहार, संघजीवन आणि धार्मिक प्रथा यांची माहिती मिळते.
३. सांस्कृतिक संबंध
भारत आणि चीन यांच्यातील प्राचीन सांस्कृतिक संबंधांचा पुरावा फाह्यानच्या प्रवासातून मिळतो.
४. ऐतिहासिक दस्तऐवज
त्याचा ग्रंथ हा प्राचीन भारतावरील सर्वात विश्वासार्ह परकीय प्रवासवर्णनांपैकी एक मानला जातो.
धम्मासाठी केलेले योगदान
फाह्यानने केवळ प्रवास केला नाही, तर बौद्ध धर्माच्या जतनासाठी मोठे योगदान दिले.
त्याने भारतातून नेलेले अनेक ग्रंथ चीनमध्ये अनुवादित झाले. त्यामुळे लाखो लोकांपर्यंत बुद्धांचा धम्म पोहोचला.
जर फाह्यानसारख्या भिक्खूंनी हे कार्य केले नसते, तर अनेक प्राचीन बौद्ध ग्रंथ कदाचित हरवले असते.
फाह्यानची भारत यात्रा ही केवळ एका भिक्खूची तीर्थयात्रा नव्हती; ती ज्ञान, श्रद्धा आणि धैर्याची महान गाथा होती. हजारो किलोमीटरचा कठीण प्रवास करून त्याने बुद्धांच्या धम्माचा शोध घेतला आणि तो चीनमध्ये पोहोचवला. त्याच्या प्रयत्नांमुळे भारतातील बौद्ध वारशाची मौल्यवान माहिती आज उपलब्ध आहे.
फाह्यान आपल्याला शिकवतो की सत्याचा शोध घेण्यासाठी संकटांना सामोरे जाण्याची तयारी असावी. त्याची यात्रा भारत-चीन सांस्कृतिक मैत्रीचे आणि बुद्ध धम्माच्या जागतिक प्रभावाचे उज्ज्वल प्रतीक आहे.
बुद्ध धम्माचा प्रचार, प्रसार करणार राष्ट्रीय मंच – बुद्धिस्ट भारत
buddhistbharat.in | 7588001122
More Stories
Dalit Panther ✊ दलित पँथर : एक क्रांतीशील आवाज
आदरणीय कोरियन भिक्षू पोमन्युन सुनीम यांनी सांगितलेली एक गोष्ट
Ashtang Marg अष्टांग मार्ग आणि त्याचा अर्थ