भारताच्या संविधानाने नागरिकांना अधिकार (Rights) दिले तसेच त्यांच्यावर काही कर्तव्ये (Duties) ही सोपवली आहेत. कारण अधिकार आणि कर्तव्य या दोन्हींचा समतोल राखला गेला तरच लोकशाही व्यवस्था अधिक मजबूत राहते.
१. मूलभूत कर्तव्यांची ओळख
मूळ संविधानामध्ये केवळ मूलभूत अधिकारांचा (Fundamental Rights) उल्लेख होता. पण १९७६ मध्ये ४२वा घटनादुरुस्ती कायदा करून “मूलभूत कर्तव्ये” (Article 51A) संविधानात समाविष्ट करण्यात आली. याचा उद्देश नागरिकांनी आपली जबाबदारी जाणून वर्तन करणे हा आहे.
२. संविधानातील ११ मूलभूत कर्तव्ये (Article 51A):
1. संविधान, राष्ट्रध्वज आणि राष्ट्रगीताचा सन्मान करणे.
→ राष्ट्राच्या प्रतीकांचा आदर ही प्रत्येक नागरिकाची जबाबदारी आहे.
2. स्वातंत्र्य संग्रामातील उदात्त आदर्शांचे पालन करणे.
→ स्वातंत्र्यसैनिकांनी दिलेल्या बलिदानांची आठवण ठेवणे आणि त्यांचे मूल्य आत्मसात करणे.
3. भारताची सार्वभौमता, एकता व अखंडता जपणे.
→ विभाजनकारी प्रवृत्ती टाळून राष्ट्रीय एकतेसाठी योगदान देणे.
4. देशाचे रक्षण करणे आणि आवश्यकतेनुसार राष्ट्रीय सेवा बजावणे.
→ सीमारेषेवरील जवानांप्रमाणेच प्रत्येक नागरिकाने देशरक्षणाची भावना ठेवणे.
5. सद्भावना आणि बंधुता वृद्धिंगत करणे.
→ जाती, धर्म, भाषा, प्रदेश यापलीकडे जाऊन सर्वांना समान मानणे.
6. स्त्री-पुरुष समानतेचा आदर करणे.
→ लैंगिक भेदभाव दूर करून समान संधी निर्माण करणे.
7. सार्वजनिक मालमत्तेचे संरक्षण व हिंसाचार टाळणे.
→ सरकारी संपत्ती नष्ट करणे म्हणजे देशाच्या विकासाला अडथळा आणणे.
8. वैज्ञानिक दृष्टीकोन, मानवता आणि सुधारणा वृत्ती जोपासणे.
→ आंधश्रद्धा टाळून विवेक, प्रगतीशील विचार स्वीकारणे.
9. नैसर्गिक संपत्तीचे संवर्धन करणे.
→ जंगल, नद्या, प्राणी-पक्षी आणि पर्यावरणाचे रक्षण करणे.
10. सर्वत्र शिक्षणाचा प्रसार करणे.
→ प्रत्येक पालकाने ६ ते १४ वयोगटातील मुलांना शिक्षण देणे.
11. आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सहकार्य वाढविण्यास हातभार लावणे.
३. मूलभूत कर्तव्यांचे महत्त्व
ही कर्तव्ये बंधनकारक कायदे नसले तरी नैतिक जबाबदाऱ्या आहेत.
अधिकारांचा गैरवापर होऊ नये यासाठी कर्तव्यांचे पालन आवश्यक आहे.
समाजात शिस्त, बंधुता आणि समतेचे वातावरण निर्माण करण्यासाठी कर्तव्ये महत्त्वाची ठरतात.
“हक्क मिळवायचे असतील तर कर्तव्य पार पाडा” हीच लोकशाहीची खरी शिकवण आहे.
४. बौद्ध दृष्टिकोनातून कर्तव्यांची प्रेरणा
बुद्धांनी शिकवलेला पंचशील आणि अष्टांगिक मार्ग हेही नैतिक कर्तव्यांवर आधारित आहेत.
सत्य बोलणे, अहिंसा पाळणे, चोरी न करणे ही जबाबदारी.
समाजात मैत्री, करुणा, प्रज्ञा या मूल्यांचा विकास करणे.
→ याच मूल्यांचा विस्तार भारतीय संविधानातील कर्तव्यांमध्ये दिसून येतो.
भारतीय संविधानाने दिलेले मूलभूत अधिकार आपल्या प्रगतीचे शस्त्र आहेत तर मूलभूत कर्तव्ये आपल्या समाजजीवनातील शिस्तीचा पाया आहेत. जर प्रत्येक नागरिकाने जबाबदारीने कर्तव्यांचे पालन केले तर भारत खऱ्या अर्थाने लोकशाही, समाजवादी आणि बंधुतेवर आधारित राष्ट्र होईल.
👉 म्हणूनच, अधिकारांसोबत कर्तव्येही पार पाडणे हीच खरी देशभक्ती आहे.
✍️ लेखक – Buddhist Bharat संविधान जागर अभियान
More Stories
संविधान जागर अभियान – भाग 6 : भारतीय संविधानातील मूलभूत अधिकार (कलम 12 ते 35)
संविधान जागर अभियान – भाग ४ : मूलभूत हक्क (Fundamental Rights) – भारतीय नागरिकांचा कणा
संविधान जागर अभियान – भाग ३ : संविधानातील मूलभूत अधिकार