भारताचे संविधान कोणाच्या बुद्धिमत्तेतून आणि श्रमातून निर्माण झाले – हा प्रश्न अनेकदा समाजमाध्यमात, चर्चांमध्ये आणि काही वर्तुळांत वारंवार विचारला जातो. काही ठराविक गट ‘भारताचे संविधान बी.एन. राव यांनी तयार केले’ असे दावे करतात, तर देशातील बहुसंख्य जनता आणि अधिकृत इतिहास भारतीय संविधानाचे प्रमुख शिल्पकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनाच मान्यता देतो.
मग या दाव्यामागचे सत्य काय ?
दोघांची भूमिका नेमकी काय होती ?
संविधान साहित्य, संविधान सभा नोंदी आणि जागतिक तज्ञ याबाबत काय सांगतात ?
याच सर्व मुद्द्यांचे सखोल विवेचन पुढील लेखात दिले आहे.
१. संविधान निर्मिती प्रक्रिया : सुरुवातीचा ऐतिहासिक संदर्भ
भारतीय संविधानाची रचना दीर्घ प्रक्रियेतून झाली. स्वातंत्र्यपूर्व आणि स्वातंत्र्यानंतर, १९४६ ते १९५० या काळात जवळपास २ वर्षे ११ महिने १८ दिवस संविधान सभा सातत्याने काम करत होती.
संविधान निर्मितीचे तीन महत्त्वाचे टप्पे होते :
1. कायदे तज्ञ बी.एन. राव यांचा प्रारंभिक अभ्यास
2. संविधान मसुदा समितीने तयार केलेला अधिकृत मसुदा
3. संविधान सभेतील विस्तृत चर्चा, सुधारणा आणि अंतिम स्वरूप
या तीन पैलूंत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची भूमिका सर्वाधिक, निर्णायक आणि केंद्रीय होती.
२. बी.एन. राव कोण होते आणि त्यांची भूमिका काय होती ?
बी.एन. राव (बेनीग्नस नागराज राव) हे एक विद्वान, कायदे तज्ञ आणि ICS अधिकारी होते. ब्रिटिश सरकारने त्यांना १९४६ मध्ये ‘संविधानिक सल्लागार’ (Constitutional Adviser) म्हणून नियुक्त केले.
त्यांचे कार्य पुढील प्रमाणे होते—
जगातील विविध देशांचे संविधान अभ्यासणे
संभाव्य कलमे, रचना, व्यवस्था यांची सूचना देणे
ब्रिटिश संसदेने भारतीय स्वराज्यसाठी केलेली कायदे प्रक्रिया तपासणे
भारतीय संविधानाचे प्रारंभिक मार्गदर्शन आणि टीप-नोट्स तयार करणे
संविधान सभा अध्यक्ष व समित्यांना तांत्रिक/कायदेशीर मदत करणे
महत्त्वाचे म्हणजे:
> बी.एन. राव यांनी कोणताही अधिकृत संविधान मसुदा तयार केला नाही. ते संविधान सभा सदस्यही नव्हते.
ते फक्त सल्लागार (Adviser) होते, निर्णय घेणारे किंवा मसुदा तयार करणारे नाही.
याउलट संविधान सभेचे अधिकृत दस्तऐवज सांगतात की:
“Draft Constitution” हे मसुदा समितीने तयार केले असून त्याचे अध्यक्ष Dr. B.R. Ambedkar होते.
३. मसुदा समिती आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नेतृत्व
९ ऑगस्ट १९४७ रोजी Constituent Assembly ने ‘Drafting Committee’चे अध्यक्ष म्हणून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची निवड केली.
मसुदा समितीचे काम —
1. संविधानाचे सर्व कलम तयार करणे
2. विविध देशांच्या संविधानातील वैशिष्ट्ये अभ्यासून भारतीय परिस्थितीला योग्य अशी कलमे तयार करणे
3. सर्व समित्यांचा अहवाल एकत्र करणे
4. संविधानाची भाषा, कायदेशीर अचूकता, लोकशाहीचे तत्व, न्याय, समानता आणि आधुनिकीकरण यांचा समतोल ठेवणे
5. संविधान सभेत येणाऱ्या ७,६३५ दुरुस्तींची तपासणी करून त्यांचा अंतिम निर्णय घेणे
6. संविधानाचा पहिला मसुदा, दुसरा मसुदा आणि अंतिम आवृत्ती तयार करणे
डॉ. आंबेडकर यांचे योगदान पुढीलप्रमाणे भव्य आहे :
लोकशाही व्यवस्था (Parliamentary Democracy)
मूलभूत अधिकार (Fundamental Rights)
राज्याच्या नीति निर्देशक तत्वे (DPSPs)
स्वतंत्र न्यायव्यवस्था
सर्वांसाठी समान कायदे व समान हक्क
संघराज्य प्रणाली
सामाजिक समता, शोषित-वंचितांचे संरक्षण
आरक्षण धोरणाची तत्त्वे
प्रशासनिक रचना
राज्य आणि धर्माचे विभाजन
असमानतेविरुद्ध कठोर संरक्षण
इतिहासतज्ज्ञांनी कबूल केले आहे की:
“Dr. Ambedkar did not just draft the Constitution; he gave India a modern democratic identity.”
४. बी.एन. राव यांची भूमिका मर्यादित का होती ?
काही दावे असे करतात की बी.एन. राव यांनी संविधान लिहिले, पण हे ऐतिहासिकदृष्ट्या चुकीचे आहे.
कारणे पुढीलप्रमाणे —
बी.एन. राव यांनी खर्च पत्रकासारखे काही टिपण, अहवाल, नोट्स बनवले; ते संविधान नव्हते.
ते संविधान सभा सदस्य नव्हते, त्यामुळे कोणत्याही कलमावर अंतिम निर्णय देण्याचा अधिकार त्यांना नव्हता.
त्यांचे प्रस्ताव मसुदा समिती समोर आले, पण डॉ. आंबेडकर आणि समितीने ते बदलले, सुधारले किंवा काही बाबतीत संपूर्णपणे पुनर्लेखन केले.
पहिला अधिकृत मसुदा फेब्रुवारी १९४८ मध्ये संविधान सभेपुढे ठेवला—यावर राव यांची सही नव्हती; अध्यक्ष म्हणून फक्त डॉ. आंबेडकर यांचीच सही होती.
अंतिम आवृत्ती (26 नोव्हेंबर 1949) देखील मसुदा समितीनेच सादर केली.
म्हणून संविधान “राव यांनी लिहिले” हा दावा पूर्णपणे आधारहीन आहे.
५. संविधान सभेत आंबेडकर यांची प्रज्ञा: जागतिक विद्वानांनी का केली दखल?
5.1 आंबेडकर यांची वाक्चातुर्य आणि तर्कशक्ती
संविधान सभेत जेव्हा कोणतेही जटिल प्रश्न येत, तेव्हा सर्व सदस्यांचा एकच आवाज असे—
“Let Dr. Ambedkar reply…”
कारण आंबेडकर यांनी ब्रिटिश कायदाशास्त्र, अमेरिकन संविधान, फ्रेंच क्रांती, आयरिश तत्त्वे, जर्मन राजकारण, बुद्ध धम्माची समता-नीती अशा सर्व स्रोतांचे विलक्षण एकत्रीकरण केले.
5.2 त्यांच्या स्पष्ट मताचे उदाहरण
आंबेडकर म्हणतात:
“I am prepared to defend every section, every clause and every word of this Constitution with logic and reason.”
ही क्षमता राव यांच्याकडे नव्हती; त्यांना निर्णय घेण्याचा अधिकारही नव्हता.
६. आंतरराष्ट्रीय इतिहासकारांचे मत
जगातील नामांकित अभ्यासकांचे एकमत:
ग्रॅनव्हिल ऑस्टिन ( प्रसिद्ध अमेरिकन संविधान-तज्ञ )
“The Indian Constitution is essentially the handiwork of Dr. B.R. Ambedkar.”
पॉल ब्रास ( राजकीय इतिहासकार )
“Ambedkar shaped the soul of modern India through the Constitution.”
भारतीय संसद व सरकारी नोंदी
“Dr. B.R. Ambedkar is the Chief Architect of the Indian Constitution.”
जगातील कोणतीही विद्यापीठे किंवा सरकारी नोंदी बी.एन. राव यांना ‘संविधानाचे शिल्पकार’ म्हणत नाहीत.
७. काही गट बी.एन. राव यांचा अतिवाढलेला गौरव का करतात ?
काही राजकीय किंवा वैचारिक गट आंबेडकरांच्या लोकशाही, समानता, वैज्ञानिक राष्ट्रवादाच्या विचारांशी असहमत आहेत. म्हणून ते—
त्यांच्या कार्याचे कमी महत्व दाखवण्याचा प्रयत्न करतात
संविधान लिखाणाचा श्रेय दुसऱ्याला देतात
इतिहासात भ्रम निर्माण करतात
ही पद्धत बहुधा सामाजिक समतेविरोधी गटांकडून आढळते.
८. राव vs आंबेडकर: नेमकी तुलना ?
क्षेत्र : बी.एन. राव
पद : संविधानिक सल्लागार
अधिकार : सल्ला देण्यापुरते मर्यादित
संविधान सभा सदस्यत्व : नाही
लिखाण : नोट्स, प्रारंभिक टिपण
अंतिम निर्णय : नाही
जातीय -सामाजिक दृष्टिकोन : ब्रिटिश कायद्यानुसार
जागतिक मान्यता : मध्यम
क्षेत्र : डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
पद : मसुदा समिती अध्यक्ष
अधिकार : सुधारणा, अंतिम निर्णय
संविधान सभा सदस्यत्व : हो
लिखाण : संपूर्ण संविधान मसुदा
अंतिम निर्णय : हो
जातीय-सामाजिक दृष्टिकोन : सामाजिक न्याय, समता, बंधुता
जागतिक मान्यता : सर्वोच्च “Chief Architect of Indian Constitution”
या तुलनेनंतरही कोणी राव यांना संविधानाचे शिल्पकार म्हणणे हे ऐतिहासिक सत्याशी विसंगत आहे.
९. निष्कर्ष : भारताच्या संविधानाचा खरा शिल्पकार कोण ?
भारतीय संविधान हे २९ सदस्यांच्या मसुदा समितीचे, ३८९ सदस्यांच्या संविधान सभेचे, आणि अनेक उपसमित्यांच्या सामूहिक श्रमाचे फलित आहे.
मात्र या महान राष्ट्रनिर्मितीला आकार देणारे केंद्रीय नेतृत्व, दिशा आणि अंतिम निर्णय डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनीच दिले.
म्हणूनच—
भारतीय संसद
भारत सरकार
इतिहास संशोधक
कायदाशास्त्र तज्ञ
जगातील विद्यापीठे
संविधान सभेचा अधिकृत अभिलेख
सर्व स्पष्टपणे म्हणतात:
“Dr. B.R. Ambedkar is the Chief Architect of the Indian Constitution.”
बी.एन. राव यांनी सल्लागार म्हणून योगदान दिले—याला मान आहे, पण ते संविधानाचे शिल्पकार नव्हते आणि नसू शकत नाहीत.
१०. आंबेडकरी विचारांच्या दृष्टिने संविधानाची महत्ता
डॉ. आंबेडकरांनी दिलेले संविधान हे केवळ राजकीय दस्तऐवज नाही; ते बुद्ध, धम्म आणि प्रज्ञेच्या मूल्यांचे आधुनिक रूप आहे:
समानता (समता)
अहिंसा
बंधुता
न्याय
मानवी प्रतिष्ठा
आंबेडकरांनी हा संविधान महान म्हणून घोषित करताना सांगितले—
“I shall be the first person to burn it if it becomes the instrument of tyranny.”
यातून त्यांची धम्माधारित नैतिकता प्रकट होते.
भारताचे संविधान जर ‘गगनचुंबी इमारत’ असेल, तर बी.एन. राव यांनी त्याचे नकाशे पाहिले; पण ती इमारत उभी करण्यापासून ते शेवटच्या विटेपर्यंतचे सर्व श्रम, विज्ञान, बुद्धिमत्ता आणि दृष्टीकोन डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे आहेत.
म्हणून संविधानाचे खरे, निर्विवाद, ऐतिहासिक आणि अधिकृत शिल्पकार—
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर.
More Stories
विश्वरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे स्वप्न काय होते ? ते पूर्ण झाले का ?
बौद्ध अतिरेकीपणाचा धोकादायक उदय: ‘निर्वाण प्राप्त करण्यासाठी वाट पाहावी लागू शकते
“मुंबई महाराष्ट्रातच का राहिली पाहिजे ?” – भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर